Het leven na dé dood

    Eindelijk durft Zuid-Afrika de ‘wat als?-vraag hardop te stellen. FTM-correspondent Inge Abraham ziet de zorgen over het onvermijdelijke toenemen: een Zuid-Afrika zonder Nelson Mandela.

    'IT'S TIME TO LET HIM GO'– luidde de kop van de Zuid-Afrikaanse krant Sunday Times  afgelopen zondag. Niet iedereen reageerde even positief op de gekozen titel. Hoewel de overgrote meerderheid van Zuid-Afrika beseft dat Nelson Mandela, die volgende maand 95 wordt, een waardig en rustig afscheid gegund is, was de kop boven het stuk volgens veel mensen zeer ongepast. Het was overigens niet de krant die de quote voor haar rekening nam, maar een geïnterviewde jeugdvriend van Mandela. 

     
    Zo weinig als er van hogerhand wordt losgelaten over de toestand van Mandela, zoveel wordt er dezer dagen op straat en in de media gepraat over het ‘wat als’-scenario. Praten over iemands dood wordt over het algemeen als respectloos en not done beschouwd, zeker als die iemand het levensgrote icoon Mandela is. Nu het einde onherroepelijk nabij lijkt, durven media publiekelijk steeds meer de discussie op te werpen. Maar uiteraard niet zonder iedereen te vragen voor Mandela, vaak aangesproken met zijn koosnaam ‘Madiba’, te bidden. 
     
    Dat Zuid-Afrika zal onderdompelen in diepe rouw is onvermijdelijk. Over dat deel van de ‘wat als’-vraag is vrijwel iedereen het eens. Over de vraag of de rouw ook gepaard zal gaan met sociale en economische onrust, bestaat meer verdeeldheid. Volgens sommige Zuid-Afrikanen heeft Mandela zelfs vanuit zijn ziekenhuisbed een soort macht over de turbulente natie die Zuid-Afrika is, en heeft hij deze macht altijd gehouden zelfs nadat hij zich had teruggetrokken uit het openbare leven. 
     
    ‘De hel breekt los’
    Ook bijna 25 jaar na afschaffing van Apartheid kan de discussie niet losgekoppeld worden van kleur. Blanke, welgestelde burgers spreken over de angst wat ‘they’ kunnen doen. ‘I don’t know what they will do. But I feel that they have a right to be angry,’ citeert NBC News een 26-jarige blanke vrouw uit een van de betere wijken van Johannesburg. Net als in 1994, toen Mandela officieel president werd, zijn een deel van de blanken ongerust over het mogelijke vervolgscenario waarbij sprake is van een soort omgekeerde Apartheid, en de zwarte bevolking zich en masse tegen de blanken zal keren. Het leidde in de jaren na 1994 tot een enorme exodus van blanke Zuid-Afrikanen naar onder meer Engeland en Australië. 
     
    ?Afgelopen week durfden de Zuid-Afrikaanse media veelvuldig de ‘wat als?’ vraag te stellen. ‘All hell will break loose,’ antwoordde een man op de radio. Hij was als zwarte Zuid-Afrikaan die in een arme township woont van mening dat de dood van Mandela niet alleen verdriet en nostalgie teweeg zou brengen, maar ook gewelddadige woede over de armoede en aanhoudende ongelijkheid in het land die 20 jaar ANC-bestuur niet hebben kunnen veranderen.
     
    Onzin, luidt het oordeel van de meerderheid Zuid-Afrikanen. De rouw om Mandela zal een gedeeld verdriet zijn, waar blank en zwart eerder samenkomen dan tegenover elkaar komen te staan, menen zij. Mandela is immers niet meer de invloedrijke politieke figuur als hij ooit was en zijn partij, de ANC, heeft sinds hem al vier andere presidenten gekend, luidt de redenering. En juist daar zit een belangrijke crux bij de ‘wat als’ vraag. Het mag geen geheim heten dat de partij die Mandela ooit voor ogen had de verwachtingen nauwelijks heeft waargemaakt. Integendeel, aan de partij kleven al jaren talloze verhalen over corruptie en wanpraktijken, met de huidige president Zuma als omstreden figuur in het zadel. 
     
    ?Voor een partij die een groot deel van haar identiteit ontleent aan haar roerige ontstaansgeschiedenis en liefde voor de leider, zal Mandela’s dood voor veel verbroedering zorgen. En zal daarnaast de vraag of de nalatenschap van Mandela waardig door de partij wordt uitgedragen opgeworpen worden, een discussie die allesbehalve nieuw is. Het is de vraag of die nalatenschap genoeg is om de partij en het land op het juiste spoor te houden. 
     
    Zwarte middenklassse
    Daar speelt de economische ontwikkeling van het land een belangrijke rol in. Hoewel Zuid-Afrika nog altijd geldt als een van de meest ongelijke samenlevingen, deed het concept kapitalisme in deze BRIC ook al jaren geleden haar intrede. Met een groeiende en bloeiende, veelal zwarte middenklasse als gevolg. Zowel zij, als een groot deel van de huidige jongeren die zijn opgegroeid in het post-apartheid Zuid-Afrika, zitten niet te wachten op ‘gedoe’ of een bedreiging van het systeem.
     
    In de categorie ‘opmerkelijke vergelijkingen’ trok Andrew Harding, Afrika correspondent van de BBC, een vergelijking tussen de zaak van Oscar Pistorius en de naderende dood van Mandela. ‘Ok, hij schoot zijn vriendin dood. Misschien was hij inderdaad bang voor inbrekers. Dat kun je zien als nóg een teken dat een gewelddadig land te gronde gericht wordt, of je kunt je bewonderende blik richten op het grote nieuwe estate in Pretoria waar de atleet woonde. Dat is omgeven door andere nieuwe buitenwijken voor de middenklasse, waar ras niet meer zo’n big deal is en de jonge generatie Zuid-Afrikanen zich meer druk maakt over hun mobiele telefoon dan over hoe de wereld er ná Nelson Mandela uitziet.’
     
    Als politicoloog en journalist kijk ik om me heen, wetend dat hier zijn betekent dat ik hoe dan ook getuige ga zijn van een historisch moment. Speculeren is niet mijn hobby, maar het zou me verbazen als dit land, als het eenmaal zo ver is, in staat is tot veel anders dan rouwen, laat staan dat het zich zal mobiliseren voor grote opstanden. Mandela heeft Zuid-Afrika ooit enorm weten te verbinden, dat is een feit, maar na al die jaren is hij niet meer het enige wat het land bindt. 

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Inge Abraham

    Inge Abraham (1980) mag op haar CV 'Neerlandica' en 'politicologe' als titels achter haar naam noteren. N...

    Volg Inge Abraham
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren