Dossier

Coronacrisis

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het virus daar een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde. Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie en gingen landen wereldwijd 'op slot'.

Al met al is met het coronavirus een crisis van historische proporties ontstaan. De gevolgen van deze crisis zijn nog grotendeels onbekend. Maar de maatregelen die we nu nemen, zullen bepalen hoe de samenleving van de toekomst eruitziet. Daarom volgt de redactie van FTM de ontwikkelingen op de voet. Welke oplossingen dienen welke belangen?

Volg dit dossier en blijf op de hoogte via e-mail

Artikelen
144
2021

© Matthias Leuhof

Nattevingerwerk RIVM hielp Nederland aan omstreden avondklok

186
Thomas Bollen

Thomas Bollen

De avondklok was volgens premier Rutte onvermijdelijk om de voorspelde ziektegolf door de Britse variant te voorkomen. De Kamer stemde in, zonder te weten waarop de modelvoorspellingen van het RIVM zijn gebaseerd. Statistici: ‘Deze voorspellingen moet je met een korrel zout nemen. Je weet vrijwel niets.’ Nu de ergste doemscenario’s niet zijn uitgekomen, claimt het kabinet het succes van de avondklok. Dus wordt de spertijd voor de derde keer verlengd, al ontbreekt nog steeds elk bewijs.

Hoger beroep avondklok: ‘Overdag kunnen de grondrechten wel worden uitgeoefend’

129
Thomas Bollen

Thomas Bollen

Het explosieve oordeel van de rechter dat de avondklok moest worden ingetrokken, hield nog geen tien dagen stand. In hoger beroep werd het vonnis op alle punten vernietigd. Het gerechtshof oordeelt dus 180 graden de andere kant op, maar de onderbouwing ontbreekt. ‘Het gerechtshof schiet door in zijn eigen redeneringen.’

© Reinout Dijkstra

Ziekenhuizen op ramkoers met artsen die cashen op coronatesten

99
Jan-Hein Strop

Jan-Hein Strop

Brabantse ziekenhuizen liggen overhoop met de artsen-microbioloog van laboratorium Microvida. Deze artsen hebben contractueel recht op miljoenen extra voor het uitvoeren van coronatesten. Omdat hun ‘overwinsten’ volgens de ziekenhuizen in geen enkele verhouding staan tot hun inspanningen, willen de ziekenhuizen het geld – afkomstig uit publieke middelen – niet betalen. Arts en OMT-lid Jan Kluytmans behoort tot de veelverdieners.

Vrij naar Dali / https://pixabay.com/illustrations/time-clock-dali-distortion-2801595/
© Gerd Altmann / Pixabay

De rechter waakt over onze grondrechten omdat de Kamer die taak verzaakt

76
Thomas Bollen

Thomas Bollen

Het parlement stond onterecht buitenspel bij de invoering van de avondklok, zo oordeelde de rechter op 16 februari. Ook ontbrak de onderbouwing waarom de gezondheidswinst zou opwegen tegen de inperking van onze grondrechten. Maar bij de invoering van de nieuwe spoedwet gaat het meteen weer fout: ‘De regering motiveert nog steeds niet waarom de inbreuk van grondrechten proportioneel zou zijn, en de Kamer laat haar daarmee wegkomen.’

© Rosa Snijders

Willekeur bij uitkering zorgbonus pakt duur en pijnlijk uit

43
Sara Bouter

Sara Bouter

De zorgbonus was bedoeld als een extraatje van duizend euro, voor zorgmedewerkers die een ‘uitzonderlijke prestatie’ hadden geleverd in de strijd tegen corona. Nu blijkt dat het budget flink wordt overschreden en dat een deel van het geld terecht is gekomen bij medewerkers die er volgens de richtlijnen geen recht op hadden. Wat ging er mis?

Het aantal melkgeiten blijft toenemen, ook al veroorzaakt de intensieve geitenhouderij longontsteking bij omwonenden.
© ANP/Rob Engelaar

Groei intensieve veehouderij leidt tot nieuwe dier-op-mens-ziekten

Analyse
47
Miro Lucassen

Miro Lucassen

Covid-19 dwingt de wereld opnieuw te kijken naar een al ouder maar groeiend probleem: zoönosen, ziekten die overgaan van dier op mens. Wetenschappers verwachten dat van elke vier nieuw opkomende ziekten er drie van dierlijke oorsprong zullen zijn. Nederland lijkt er nu al met een te maken te hebben: een nieuwe ziekteverwekker afkomstig uit – alweer – de intensieve geitenhouderij.

Waarschuwingsborden voor Covid-19 in de stad; Londen, 31 januari
© May James/SOPA Images via ZUMA Wire

Virologen: nog geen sluitend bewijs voor grotere besmettelijkheid Britse covidvariant

131
Thomas Bollen

Thomas Bollen

De uitbreiding van de lockdown met een avondklok werd ingegeven door de angst voor de grotere besmettelijkheid van de Britse coronavariant. Die vrees lijkt ook de reden dat middelbare scholen en hoger onderwijs voorlopig gesloten blijven. Diverse wetenschappers betwijfelen of de angst terecht is. Ze stellen dat de onderzoeksdata niet eenduidig is en opperen dat de drukte in de Britse ziekenhuizen ook andere oorzaken kan hebben. Update: waarom we de kop van dit artikel hebben gewijzigd én een reactie op het laatste nieuws van het RIVM over de verspreiding van de Britse variant.

Abbott sneltesten
© Nederlandse Freelancers / Marcel Jurian de Jong

VWS koopt ondermaatse sneltesten en houdt betere testen buiten de deur

116
Jan-Hein Strop

Jan-Hein Strop

Slechts vijf sneltesten voor corona zijn door de overheid goedgekeurd, waaronder die van fabrikant Abbott. Deze test voldoet niet aan de officiële eisen. Toch heeft het ministerie van VWS er miljoenen setjes van aangeschaft voor de GGD’en, bovendien zonder aanbesteding. Fabrikanten met kwalitatief betere testen krijgen geen voet tussen de deur. Dat is in strijd met het Europees recht, stelt hoogleraar Pieter Kuypers.

Hoofdkantoor EMA, op de Zuidas in Amsterdam
© ANP / Co de Kruijf

Gelekte documenten: Brussel zette medicijnagentschap onder druk bij beoordeling Pfizer-vaccin

36
Lucien Hordijk

Lucien Hordijk

Uit gelekte interne documenten van het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) blijkt dat de toezichthouder afgelopen november door Brussel onder grote druk is gezet om het eerste vaccin gelijktijdig met de Amerikanen goed te keuren. Dat terwijl de keurmeesters nog serieuze vragen hadden over de zuiverheid van het vaccin. De EMA weerstond de druk.

In het test- en vaccinatiecentrum bij TT Circuit Assen kunnen zich met een PCR-test of een antigeentest laten testen op corona. Vanaf maandag 18 januari laten zorgmedewerkers zich hier ook vaccineren.
© Robin van Lonkhuijsen / ANP

Vivisectie op een twijfelzaaier in dertien bedrijven

317
Eelke van Ark

Eelke van Ark

Al maanden circuleren berichten dat de PCR-test die wereldwijd gebruikt wordt om Covid-19 besmettingen vast te stellen, niet betrouwbaar zou zijn. De bron: een handjevol wetenschappers onder aanvoering van de Nederlandse moleculair bioloog – en creationist – Peter Borger. Follow the Money legt de kritiek van Borger op de snijtafel.

© JanJaap Rypkema

Hoe de publieke opinie de wetenschap overstemt

Analyse
130
Thomas Bollen

Thomas Bollen

Opiniepeilingen zijn een vast onderdeel van het medialandschap geworden. Een politicus die zijn kansen bij de volgende verkiezingen wil vergroten, kan daar maar beter op inspelen. Aan de hand van een casus over de invoering van een ‘vaccinatiebewijs’ analyseert Thomas Bollen welke invloed de mening van de massa kan hebben op berichtgeving en besluitvorming.

Een medewerker op de corona-afdeling van het Spaarne gasthuis in Haarlem. Op het bordje rechts staat: 'alleen betreden met FFP2-masker'. De medewerker draagt een chirurgisch masker.
© ANP / Robin Utrecht

Door Hollandse krenterigheid staat zorgpersoneel met ongeschikte maskers op de corona-afdeling

95
Dennis Mijnheer

Dennis Mijnheer

De Duitse bondsregering deelt hoog beschermende FFP2-maskers uit aan burgers om besmetting met het corona-virus te voorkomen. Maar Nederland is nog steeds erg zuinig met de inzet van deze mondneusmaskers. Zelfs medewerkers in verpleeghuizen die covid-patiënten behandelen, krijgen op advies van het RIVM alleen zogeheten chirurgische maskers. Volgens experts zijn die helemaal niet geschikt als virusbeschermer.

© Matthias Leuhof

Het deurbeleid van LinkedIn (en andere sociale-mediaplatforms)

156
Sara Bouter

Sara Bouter

Overheden vinden dat de sociale-mediaplatforms sneller en harder moeten optreden tegen desinformatie. Maar nu de sociale media de teugels aantrekken, en (sommige) gebruikers eraf gooien, steekt een ander debat de kop op. Kunnen platforms zelf bepalen waar de grens ligt, wie ze dulden en wie ze weren? Hoe voorkom je willekeur en politieke censuur?

Slachthuis Van Rooi Meat moest dit voorjaar op last van de Veiligheidsregio Brabant-Zuidoost dicht, nadat opnieuw medewerkers positief testten op het coronavirus.
© Rob Engelaar / ANP

‘Essentiële’ arbeidsmigranten zijn niet belangrijk genoeg voor bescherming tegen corona

38
Lise Witteman

Lise Witteman

Nederland stond in Europa vooraan om te regelen dat onze voedingsindustrie kon blijven draaien, toen in maart de corona-epidemie het continent overspoelde. Dat ging ten koste van de arbeidsmigranten bij de vleesverwerkers en in de distributiecentra, die zichzelf maar moesten zien te redden. Twee lockdowns en veel kritische berichtgeving verder, is er niets wezenlijks veranderd. Een volgend kabinet mag het oplossen, samen met de rest van de arbeidsmarktproblematiek.

2020

Winkeliers volgen op 14 december de toespraak van Rutte in hun winkel in Dordrecht.
© Jeffrey Groeneweg / Hollandse Hoogte / ANP

Nederlandse coronastrategie doorgelicht: van tweesporenbeleid naar het spoor bijster

185
Thomas Bollen

Thomas Bollen

Nederland zit nog minimaal drie weken op slot, maar een plan voor daarna ontbreekt. De expertteams van Herstel NL en het Red Team roepen het kabinet op tot transparantie en het formuleren van een consequente strategie. Over hoe die eruit moet zien, verschillen de twee teams van mening. Maar over één ding zijn ze het eens: verder aanmodderen doet ons land onnodig veel schade.

Podcast | Ook in Nederland duiken mondkapjes op die door Oeigoerse dwangarbeiders zijn gemaakt

Podcast
4
Frederique de Jong & Dennis Mijnheer

Frederique de Jong & Dennis Mijnheer

Twee Chinese fabrieken worden in verband gebracht met dwangarbeid door Oeigoeren. Hun chirurgische mondneusmaskers zijn de afgelopen maanden verkocht door vooraanstaande Europese leveranciers van medische hulpmiddelen: OneMed en McKesson. Dit blijkt uit een internationaal onderzoek onder leiding van onderzoekscollectief OCCRP, waaraan Follow the Money deelnam. Ook in Nederland zijn verdachte maskers beland.

Dreamliner, klaar voor vertrek naar Bonaire en Curaçao
© Novum RegioFoto / Persbureau Metert

Halfhartig beleid kabinet veroorzaakt riskante toeristeninvasie op Bonaire

42
Hugo Rasch

Hugo Rasch

De economie van Bonaire is sterk afhankelijk van toerisme. Dat breekt het eiland op nu het vanwege corona moet kiezen tussen gezondheid en inkomsten. Duizenden Nederlanders vliegen nu naar het eiland om aan de beperkingen hier te land te ontkomen. De regering verwijt deze toeristen ‘onbeschaamdheid’, maar weigert zelf om in te grijpen.

© Matthias Leuhof

‘Het is de pandemie’ en andere Brusselse Covid-kul

59
Peter Teffer

Peter Teffer

De Europese Unie schoof de introductie van nieuwe voorschriften voor goederentreinen en tankstations op de lange baan ‘vanwege corona’. De financiële sector werd door Brussel juist op versoepelingen getrakteerd. Minder voorschriften dus, ook al ‘vanwege corona’. De pandemie blijkt een prima smoezenmachine.

Workers make protective masks at a factory of a medical equipment in Urumqi, Xinjiang Uighur Autonomous Region, China January 27, 2020. Picture taken January 27, 2020.
© Reuters

Ook in Nederland duiken mondkapjes op die door Oeigoerse dwangarbeiders zijn gemaakt

21
Dennis Mijnheer

Dennis Mijnheer

Twee Chinese fabrieken worden in verband gebracht met dwangarbeid door Oeigoeren. Hun chirurgische mondneusmaskers zijn de afgelopen maanden verkocht door vooraanstaande Europese leveranciers van medische hulpmiddelen: OneMed en McKesson. Dit blijkt uit een internationaal onderzoek onder leiding van onderzoekscollectief OCCRP, waaraan Follow the Money deelnam. Ook in Nederland zijn verdachte maskers beland.

© ANP / Robin Utrecht

Ab Osterhaus: ‘virusverdiener’ of viroloog die verdediging verdient?

132
Eelke van Ark

Eelke van Ark

Al maanden zwellen – wederom – geruchten aan over Ab Osterhaus, de huisviroloog van Op1. Had Osterhaus niet zo hard gewaarschuwd voor de Mexicaanse griep, terwijl hij zelf allerlei belangen had in de bestrijding ervan? Hoe zit het eigenlijk met belangen rond mogelijke vaccins tegen Covid-19? En waarom verscheen er ineens 5,6 miljoen euro op de balans van zijn eigen BV? ‘Je kunt alles wel verkeerd uitleggen.’

© ANP / Arie Kievit

Lid Outbreak Management Team verzwijgt financieel belang bij coronatesten

71
Jan-Hein Strop

Jan-Hein Strop

Arts-microbioloog Jan Kluytmans verdient aan coronatesten. Als lid van het Outbreak Management Team (OMT) adviseert hij gelijktijdig over het testbeleid en over de inzet van sneltesten, een bron van inkomsten voor zijn laboratorium en hemzelf. Maar dat financiële belang heeft hij niet gemeld. Het ministerie van VWS ontkent het bestaan van een belangenconflict niet, maar ziet geen probleem. Dit is niet het eerste incident rond belangenverstrengeling in het OMT: eerder al kwam de dubbele pet van collega Ann Vossen in beeld.

Rotterdam, 29 november 2020
© ANP / Marco de Swart

Geef gedragswetenschap een sterkere rol in het pandemiebeleid

Opinie
185
Gastauteur

Gastauteur

‘Vermijd drukte’, houdt de overheid ons voor, in de strijd tegen verdere verspreiding van het coronavirus. Maar dat onduidelijk is wat we precies onder ‘drukte’ moeten verstaan of wanneer winkelstraten ‘te vol’ zijn, blijkt wel uit de mensenmassa’s die met Black Friday in enkele grote steden op de been kwamen. Terwijl het toch niet moeilijk te voorspellen was dat mensen zich in grote getalen zouden laten verleiden door aantrekkelijke koopjes, met de feestdagen in aantocht.

Ewout Irrgang, Algemene Rekenkamer
© ANP/Bart Maat

Parlement heeft onvoldoende controle op coronasteun aan bedrijven

Interview
3
Dennis Mijnheer

Dennis Mijnheer

De Rekenkamer oordeelt hard over de coronasteun via garanties en leningen waarmee al ruim 62 miljard euro is gemoeid. Snelheid is goed, zeker in een crisis, maar dat ontslaat ministers niet van de plicht om het parlement vooraf tijdig en volledig te informeren, zegt Ewout Irrgang van de Rekenkamer in een interview met Follow the Money. ‘Zo werkt democratie, je kunt niet achteraf een briefje sturen.’

© Foto door Margot Polinder op Unsplash

Covid en de woningmarkt in vijf grafieken

Analyse
27
Peter Hendriks

Peter Hendriks

Aan de ontwikkelingen op de woningmarkt is niet te zien dat Nederland in een diepe recessie zit. Zowel het aantal verkochte woningen als de prijzen stegen het afgelopen kwartaal met dubbele cijfers. Hoe kan dat in een pandemie met een flink afnemend consumentenvertrouwen?

Podcast | Vrijgevestigde artsen boren goudader aan met coronatesten

Podcast
0
Frederique de Jong & Jan-Hein Strop

Frederique de Jong & Jan-Hein Strop

Voor een kleine groep artsen-microbioloog zijn de coronatesten een goudmijn. Zij krijgen per uitgevoerde labtest betaald uit publieke middelen, wat voor hun beroepsorganisatie NVMM reden was om deze artsen op te roepen tot een matiging van hun vergoeding. Voor de buitenwereld zijn deze inkomsten verborgen gebleven. En de artsen houden dat graag zo. Om welke artsen gaat het? En zijn hun overwinsten gerechtvaardigd? ‘Dit is een systeemfout die tot wantoestanden kan leiden.’

© Rosa Snijders

Vrijgevestigde artsen boren goudader aan met coronatesten

63
Jan-Hein Strop & Mathieu Verver

Jan-Hein Strop & Mathieu Verver

Voor een kleine groep artsen-microbioloog zijn de coronatesten een goudmijn. Zij krijgen per uitgevoerde labtest betaald uit publieke middelen, wat voor hun beroepsorganisatie NVMM reden was om deze artsen op te roepen tot een matiging van hun vergoeding. Voor de buitenwereld zijn deze inkomsten verborgen gebleven. En de artsen houden dat graag zo. Om welke artsen gaat het? En zijn hun overwinsten gerechtvaardigd? ‘Dit is een systeemfout die tot wantoestanden kan leiden.’

© JanJaap Rypkema

Ondeugdelijke mondkapjes: miljoenen verdienen en wegkomen met een boete van niks

12
Peter Teffer

Peter Teffer

Mondneusmaskers of spatbrillen moeten overal in de Europese Unie aan dezelfde vereisten voldoen. Het aanbieden van ondeugdelijke maskers, of van maskers met een vals certificaat, moet ‘afschrikkend’ worden gestraft. Maar de hoogte van de boete is in sommige lidstaten een lachertje. Een beetje fraudeur harkt in het juiste land miljoenen binnen, er tegen de lamp lopen kost toch maar een paar honderd euro.

Martin van Rijn (midden), destijds minister voor Medische Zorg, geeft een persconferentie tussen de volgepakte stellingen van het Landelijk Consortium Hulpmiddelen, 3 juni 2020.

De kosten van Covid: Nederland onderaan transparantieladder

18
Dennis Mijnheer

Dennis Mijnheer

Nederland slaat zich geregeld op de borst vanwege zijn ‘transparante’ overheid. Maar bij de inkoop van mondneusmaskers en beademingsapparaten gaan plotseling alle luiken dicht. Vrijwel alle andere EU-landen zijn veel meer open over de aanschaf – en kosten – van medische hulpmiddelen, zo blijkt uit internationaal data-onderzoek van onder andere Follow the Money.

© Matthias Leuhof

Hardwerkende Nederlanders dokken voor luie Italianen (en zes andere misvattingen over het Europese coronafonds)

Analyse
55
Thomas Bollen

Thomas Bollen

Politici zaaien verdeeldheid met het beeld van de ‘hardwerkende Nederlander’ die moet dokken voor de ‘luie Italiaan’. De cijfers tonen wat anders. Gewone Nederlanders betalen voor Italiaanse begrotingstekorten, maar de Nederlandse fiscus helpt ondertussen rijke Italianen en grote bedrijven belasting te ontwijken.

https://pixy.org/94439/
© Booker Serna / CC0

Plan voor toegankelijke, betaalbare medicijnen doodgepolderd in werkgroep

23
Eelke van Ark

Eelke van Ark

Hoe voorkom je dat de farmaceutische industrie op de loop gaat met publiek gefinancierd onderzoek en daar megawinsten uit haalt? VWS liet een toolkit ontwikkelen waarmee onderzoeksinstituten het publieke belang kunnen waarborgen wanneer ze een contract sluiten met investeerders. Die toolkit is recent gepubliceerd, maar de publieke belangen waarom het te doen was, zijn verdwenen. De betrokken maatschappelijke organisaties weigerden zelfs hun handtekening eronder te zetten. ‘Dit legt pijnlijk bloot hoe de industrie haar belangen veilig weet te stellen.’