Dossier

De #Lobbycratie

Leven we in een lobbycratie of is lobbyen een wezenlijk element van een gezonde democratie? Zeker is dat de lobbywereld wordt gezien als een zeer invloedrijke factor in ons politiek bestel, maar beschrijvingen van die wereld komen doorgaans niet verder dan het woord ‘schimmig’. Follow the Money wil daar verandering in brengen en duikt de lobbywereld in om te zien hoe de worst écht gedraaid wordt.

Volg dit dossier en blijf op de hoogte via e-mail

Artikelen
98
2020

© JanJaap Rypkema

Nederlandse toxicoloog wil schoon schip maken bij ‘gekaapt’ wetenschappelijk tijdschrift

29
Vincent Harmsen

Vincent Harmsen

Martin van den Berg is de nieuwe hoofdredacteur van een wetenschappelijk blad over de risico’s van chemicaliën. Hij wil er schoon schip maken. Het tijdschrift werd eerder bekritiseerd omdat auteurs en redactieleden te innige banden hadden met de bedrijven wier producten zij onderzochten. Studies uit het blad werden onderdeel van lobby’s om toezichthouders te beïnvloeden. Critici verweten het blad zelfs een ‘makelaar in junk science’ te zijn.

Fragment van foto raffinaderij Shell op Curaçao https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Collectie_Nationaal_Museum_van_Wereldculturen_TM-20029793_De_oude_Joodse_begraafplaats_Beth_Haim,_op_de_achtergrond_de_raffinaderijen_van_Shell_Curacao_Boy_Lawson_(Fotograaf).jpg
© Nationaal Museum van Wereldculturen / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)

Shell op Curaçao: complexe constructies en fiscale cadeaus

13
Tijn van Beurden

Tijn van Beurden

Shell kwam de laatste jaren meermalen in opspraak vanwege belastingontwijkende constructies. Dat gedrag is niet nieuw: Shell probeert al sinds zijn vroege jaren belastingen te mijden. In deze serie komen een paar affaires uit de vorige eeuw voorbij. Ditmaal: Shell op Curaçao. Het bedrijf vestigde zich daar in 1914 en kreeg al in het eerste jaar een flink aantal fiscale cadeaus in de schoot geworpen. Daar bleef het niet bij.

Auto bij een benzinepomp van de BPM Shell in Kalosi / Celebes
© Collectie Tropenmuseum

Shell in Nederlands-Indië: de Bataafsche klaagt over ‘duizelingwekkende’ belastingen

3
Tijn van Beurden

Tijn van Beurden

Shell kwam de laatste jaren meermalen in opspraak vanwege allerlei belastingontwijkende constructies. Dat gedrag is niet nieuw: Shell probeert al sinds zijn vroege jaren belastingen te vermijden en heffingen te ontlopen of te bestrijden. In deze serie komen een paar affaires uit de vorige eeuw voorbij. Ditmaal: hoe de Bataafsche Petroleum Maatschappij – een dochteronderneming van Shell – in Nederlands-Indië te werk ging en hier in Nederland de Tweede Kamer handig bespeelde.

Hoofdkantoor van de Bataafsche Petroleum Maatschappij in Den Haag

Shell begin vorige eeuw: de foefjes van een ‘zakkenroller’

17
Tijn van Beurden

Tijn van Beurden

Shell kwam meermalen in opspraak vanwege constructies om belasting te ontwijken. Zo keerde het olieconcern in de periode 2005-2017 dividend uit via het belastingparadijs Jersey, waardoor de Nederlandse fiscus naar schatting ruim 7 miljard belastinginkomsten mis liep. In 2018 bleek dat de multinational door handig gebruik van aftrekposten al jaren geen winstbelasting afdraagt in Nederland. Dat gedrag is niet nieuw: Shell probeert al sinds zijn vroegste jaren belastingen te mijden. In deze driedelige serie komen een paar affaires uit de vorige eeuw voorbij: in Nederland, in Nederlands-Indië en op Curaçao.

© Katja Fred

Blokhuis wil alsnog aanvullende afspraken tegen overgewicht (en sluit suikertaks niet uit)

44
Herman Lelieveldt

Herman Lelieveldt

Na het zomerreces zal de Tweede Kamer de eerste voortgangsrapportage van het Nationaal Preventieakkoord bespreken. De ambities die in dat convenant zijn vastgelegd, worden vrijwel zeker niet gehaald. Staatssecretaris Paul Blokhuis (VWS) zint op aanvullende maatregelen. Een nieuwe strijd met de supermarkt- en frisdranklobby omtrent de suikertaks tekent zich af.

© Katja Fred

De vergeefse strijd van Paul Blokhuis voor de frisdranktaks

16
Herman Lelieveldt

Herman Lelieveldt

Eind november 2018 ondertekenden staatssecretaris Paul Blokhuis (VWS) en 70 organisaties het Nationaal Preventieakkoord, met daarin een reeks maatregelen tegen roken, alcoholgebruik en overgewicht. Grote afwezige in het akkoord: belastingmaatregelen. De suikertaks, waar Blokhuis zich van meet af aan hard voor maakte, werd vakkundig uit het akkoord gelobbyd en mocht ook geen eigenstandige overheidsmaatregel worden.

© Katja Fred

De mysterieuze verdwijning van de suikertaks uit het Preventieakkoord

51
Herman Lelieveldt

Herman Lelieveldt

Een belasting op suikerhoudende frisdrank is in veel landen een effectieve en zelfs populaire maatregel tegen obesitas. Ook in Nederland is er draagvlak voor. Maar toen het ministerie van VWS een slap aftreksel van zo’n suikertaks wilde opnemen in het Nationaal Preventieakkoord, stak de voedsel- en drankensector daar een stokje voor.

De Nederlandse ambassade in Brussel, waar de Nederlandse Permanente Vertegenwoordiging zich bevindt.
© ANP / Lex van Lieshout

Bedrijfslobby is (nog steeds) kind aan huis bij Nederlandse vertegenwoordigers in Brussel

17
Peter Teffer

Peter Teffer

Sinds een jaar houden Europarlementariërs bij welke lobbyisten ze spreken. Ook de Nederlandse ‘EU-ambassade’ in Brussel geeft sinds kort meer openheid in wie op bezoek komt. Follow the Money dook in de data en zag dat de bedrijfslobby nog altijd domineert.

© Katja Fred

Hoe de voedsellobby de halfzachte aanpak van overgewicht naar haar hand kon zetten

34
Herman Lelieveldt

Herman Lelieveldt

Een belasting op suikerhoudende frisdrank is in veel landen een effectieve en zelfs populaire maatregel tegen obesitas. Ook in Nederland is er draagvlak voor. Maar toen het ministerie een slap aftreksel van zo’n suikertaks wilde opnemen in het Nationaal Preventieakkoord, stak de voedsel- en drankensector daar handig een stokje voor. Follow the Money reconstrueert in 4 afleveringen de totstandkoming van het Preventieakkoord. Vandaag in deel 1: het polderen aan ‘deeltafels’ en de mysterieuze verdwijning van de suikertaks.

© ANP / Lex van Lieshout

Aegon spreekt met gespleten tong over de klimaatcrisis

12
Marcel Hooft van Huysduynen

Marcel Hooft van Huysduynen

Verzekeraar Aegon zegt dat klimaatverandering een grote bedreiging is en dat regeringsleiders in actie moeten komen. In Nederland steunt de verzekeraar zelfs kritische aandeelhouders die willen dat Shell alleen nog grootschalig investeert in duurzame energie. Maar in de Verenigde Staten financiert Aegon via het politieke actiecomité van zijn lokale dochter tientallen politici die ontkennen dat er een probleem is en elke actie blokkeren.

Boerenprotest wegens het stikstofbeleid, december 2019. De vlag is uit protest omgekeerd opgehangen.
© Flip Franssen

Stikstof van de buren: hoe een Europese aanpak verzandde in eigenbelang

56
Peter Teffer

Peter Teffer

Ongeveer eenderde van de stikstofdepositie in Nederland komt uit het buitenland. Een poging om in Brussel strenge reductiedoelen voor 2030 vast te leggen, voor zowel Nederland als zijn buurlanden, liep op de klippen. Lidstaten bleken hun eigen economie belangrijker te vinden dan het voorkomen van volksgezondheids- en milieuschade.

David Michaels, januari 2020

Twijfel zaaien om een dodelijk product aan de man te brengen: PR vermomd als wetenschap

Interview
64
Vincent Harmsen

Vincent Harmsen

Voor de chemische industrie is wetenschappelijk onderzoek in twijfel trekken de beste manier om te voorkomen dat een schadelijk product wordt gereguleerd, stelt hoogleraar David Michaels. Hij stond zeven jaar aan het hoofd van een agentschap in de VS dat verantwoordelijk is voor veiligheid op de werkvloer, en schreef twee boeken over de strategie die bedrijven gebruiken om onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek in diskrediet te brengen. ‘Twijfel zaaien is veel makkelijker, en in de praktijk veel effectiever, dan het beleid zelf bekritiseren.’

De Hongaar Adam Farkas wisselde zijn rol als toezichthouder naadloos in om lobbyist voor de bankensector te worden
© Alice Dore / AFP

Ombudsman: EU-bankenwaakhond had niet mogen overstappen naar lobbyclub

28
Peter Teffer

Peter Teffer

De Europese Bankenautoriteit – dé toezichthouder op banken in de EU – had haar vertrekkende directeur niet mogen toestaan de baas te worden van de belangrijkste bankenlobbyclub in Brussel. De Europese Ombudsman vindt de verleende vrijbrief getuigen van ‘wanbeheer’.

© Matthias Leuhof

De EU-bankenwaakhond die zelf bankenlobbyist werd

16
Peter Teffer

Peter Teffer

Adam Farkas is sinds 1 februari de baas van AFME, de belangrijkste lobbyclub van de financiële sector in Brussel. Een dag eerder was hij nog directeur van de Europese Bankenautoriteit. De betrokken instanties verzekeren dat Farkas zijn voorkennis en adresboekje niet zal misbruiken om de banken te helpen, maar wat zijn die beloftes waard?

© JanJaap Rypkema

Agrarische lobby presenteert zich als onafhankelijk onderzoeksbureau

104
Vincent Harmsen

Vincent Harmsen

Een onafhankelijke factchecker annex journalistiek onderzoeksplatform voor agrarische feiten: zo presenteert de stichting Agri Facts zich aan de buitenwereld. Maar de lijntjes tussen de kopstukken van Agri Facts en de Nederlandse landbouwlobby blijken zeer kort. Ook ontving de stichting donaties van grote veevoerfabrikanten, zonder hierover transparant te zijn.

© JanJaap Rypkema

Het geschenkenregister van de Tweede Kamer is een papieren tijger

50
Jeroen Wijnen

Jeroen Wijnen

Om de schijn van belangenverstrengeling in de politiek te voorkomen, moeten Tweede Kamerleden sinds 2004 hun geschenken in een register bijhouden. In de praktijk is deze maatregel een papieren tijger. Een groot deel van de Kamerleden gaf sinds de verkiezingen in 2017 helemaal niets op, de regels zijn vaag, toezicht ontbreekt, en sancties zijn er niet. Begin deze week kwam het Presidium, het dagelijks bestuur van de Tweede Kamer, met het voorstel om een onafhankelijk toezichthouder in het leven te roepen: het college van onderzoek integriteit.

Podcast | Het geschenkenregister van de Tweede Kamer is een papieren tijger

Podcast
3
Frederique de Jong & Jeroen Wijnen

Frederique de Jong & Jeroen Wijnen

Om de schijn van belangenverstrengeling in de politiek te voorkomen, moeten Tweede Kamerleden sinds 2004 hun geschenken in een register bijhouden. In de praktijk is deze maatregel een papieren tijger. Een groot deel van de Kamerleden gaf sinds de verkiezingen in 2017 helemaal niets op, de regels zijn vaag, toezicht ontbreekt, en sancties zijn er niet. Begin deze week kwam het Presidium, het dagelijks bestuur van de Tweede Kamer, met het voorstel om een onafhankelijk toezichthouder in het leven te roepen: het college van onderzoek integriteit.

2019

© Katja Fred

De US Chamber of Commerce is de grootste gorilla in Washington

10
Daniël de Jongh

Daniël de Jongh

Geen organisatie oefent in Washington D.C. zoveel invloed uit op overheidsbeleid en wetgeving als de U.S. Chamber of Commerce. Om de belangen te behartigen van talrijke industrieën voert zij rechtszaken en agressieve lobbycampagnes, mengt ze zich actief in de politiek en verkiezingen en schroomt ze niet om controversiële standpunten in te nemen. Mede dankzij nauwe banden met de 117 American Chambers of Commerce wereldwijd, kan de Chamber haar neoliberale gedachtegoed ook buiten de VS uitdragen.

© Katja Fred

In de wereld van ons kent ons, kent lobbykoning AmCham iedereen

34
Daniël de Jongh & Platform Authentieke Journalistiek

Daniël de Jongh & Platform Authentieke Journalistiek

Een lobbykoning kan niet zonder een omvangrijk, wijdvertakt netwerk. Dat heeft AmCham dan ook. Om te achterhalen wie en wat hier onderdeel van uitmaken, hebben we het AmCham-netwerk niet alleen in kaart gebracht, we laten het ook zien.

AmCham
© Katja Fred

Amerikaanse lobbykoning goochelt met ‘keiharde’ banen

12
Daniël de Jongh

Daniël de Jongh

Nederlandse gemeenten zien het netwerk van de American Chamber of Commerce als een handig vehikel om zichzelf bij Amerikaanse multinationals in de kijker te spelen. Op haar beurt pronkt AmCham voortdurend met de banen die haar achterban creëert. Tegelijkertijd waarschuwt de lobbyclub net zo makkelijk voor het verlies van die banen als zij haar zin niet krijgt. ‘Chantage’, zeggen critici. Hoe realistisch zijn de werkgelegenheidscijfers van AmCham?

© Katja Fred

Bij het lobby-instituut AmCham is het altijd vijf voor twaalf

26
Daniël de Jongh

Daniël de Jongh

Jaarlijks presenteert de American Chamber of Commerce een document van pakweg acht pagina’s met ‘Priority Points’. Traditiegetrouw komt een minister of staatssecretaris dat wensenlijstje tijdens een luxe lunch in ontvangst nemen. Kenmerkend aan de aanbevelingen van AmCham is de alarmistische toon: als Nederland niet snel actie onderneemt, dreigt het achterop te raken in de fiscale strijd met enkele andere Europese landen.

© Katja Fred

Zo rolt AmCham de rode loper uit voor het Amerikaanse bedrijfsleven

33
Daniël de Jongh

Daniël de Jongh

De American Chamber of Commerce is een van de grootste lobbyorganisaties ter wereld. Sinds 1961 maakt ze zich hard voor goede Nederlands-Amerikaanse handelsbetrekkingen. Haar voornaamste doel is zorgen dat de Nederlandse overheid de rode loper uitrolt voor hoofdkantoren van Amerikaanse multinationals. ‘AmCham,’ zoals de vooraanstaande lobbyclub kortweg wordt genoemd, kan bogen op toegang tot onze minister-president, de regering, het parlement en de ambtenarij.

Sotheby's Amsterdam veilt op dinsdag 19 april 2011 het tweede deel van de voormalige Peter Stuyvesant Collectie, eigendom van British American Tobacco (BAT). De voormalige Peter Stuyvesant collectie is de grootste verzameling naoorlogse en hedendaagse kunst die ooit ter veiling is gebracht in Nederland.
© Rein van Zanen

Gemeente delete mailbox na vragen over contact met tabaksfabrikant

41
Krijn Schramade & Maurice Geluk

Krijn Schramade & Maurice Geluk

Bij zijn vertrek uit het stadje Zevenaar doneerde tabaksfabrikant British American Tobacco vier ton om een Stichting Cultuur BAT op te zetten. Intussen kocht de gemeente bedrijfspanden van BAT en kreeg ze een deel van diens befaamde Peter Stuyvesant-kunstcollectie. De burgemeester lobbyde en regelde veel buiten de raad om. Maar toen er lastige vragen kwamen over de precieze toedracht, vernietigde de gemeente alle e-mails van de oud-burgervader.

© CC0 (publiek domein)

Brusselse farmalobby slijpt messen in strijd tegen lagere medicijnprijzen

38
Lise Witteman

Lise Witteman

In 2016 werd de farmaceutische lobby opgeschrikt: Nederland had in de Europese Unie het probleem van de hoge medicijnprijzen op de agenda gezet. Voor het eerst zou er door Brussel serieus gekeken worden naar deze opjagers van zorgkosten. Maar met het aantreden van de nieuwe Commissie blijkt er nog niets wezenlijks veranderd. De lobby heeft zich intussen herpakt.

© JanJaap Rypkema

‘Groen’ Philips lobbyt in Brussel voor behoud van giftige TL-buis

76
Lise Witteman

Lise Witteman

Publiekelijk laat de Nederlandse elektronicareus Philips zich graag bejubelen om haar groene ambities. Het voerde een succesvolle lobby voor afschaffing van de gloeilamp en mocht in 2015 nog de verlichting van het Greenpeace-hoofdkantoor in Amsterdam aanleggen. Maar nu de Europese Commissie op het punt staat de energieslurpende en kwikhoudende TL-verlichting te verbieden, toont het bedrijf een ander gezicht.

Podcast | TNO lobbyt om Europese defensiemiljarden; Tweede Kamer weet van niets

Podcast
0
Dieuwertje Kuijpers, Frederique de Jong & Lise Witteman

Dieuwertje Kuijpers, Frederique de Jong & Lise Witteman

© CC0 (publiek domein)

Lobby van multinationals blijkt kind aan huis bij ministeries

40
Platform Authentieke Journalistiek

Platform Authentieke Journalistiek

Vorige maand publiceerde FTM over ABDUP, een van Nederlands oudste lobbyclubs, bestaande uit AkzoNobel, Shell, DSM, Unilever en Philips. De club onderhoudt al bijna 75 jaar korte lijntjes met Den Haag, zo valt af te leiden uit de schaarse openbare bronnen. Nu blijkt, op basis van een intern verspreid boek geschreven door Philips-archivarissen, dat ABDUP al decennia een klein leger subcommissies en werkgroepen aanstuurt. Zij helpen brede politieke agenda’s te formuleren en zijn soms vaste gesprekspartner van topambtenaren.

TNO lobbyt om Europese defensiemiljarden; Tweede Kamer weet van niets

62
Dieuwertje Kuijpers & Lise Witteman

Dieuwertje Kuijpers & Lise Witteman

Een ongekend hoog bedrag van 13 miljard euro wil de Europese Unie investeren in militaire innovatie. Hoewel defensie tot nu toe vrijwel uitsluitend het terrein van de lidstaten was, probeert Brussel met dit fonds de strategische samenwerking te forceren. Maar de industrie heeft van begin af aan een dikke vinger in de pap, waarbij het Nederlandse kennisinstituut TNO een opmerkelijke dubbelrol speelt.

© JanJaap Rypkema

ABDUP: al bijna 75 jaar de onzichtbare lobby van Nederlandse multinationals

361
Platform Authentieke Journalistiek

Platform Authentieke Journalistiek

Er is weinig bekend over ABDUP, een van Nederlands oudste lobbyclubs. ABDUP bestaat uit AkzoNobel, Shell, DSM, Unilever en Philips en is kort na de Tweede Wereldoorlog opgericht. Documenten uit recente Wob-verzoeken laten zien dat ABDUP nog steeds actief is en wetten door het parlement probeert te loodsen, zoals de afschaffing van de dividendbelasting.

Minister Carola Schouten bij een Nederlandse internationale borrel
© @NL@EU, januari 2019

Bij ons in de PV: diplomaten zetten zich in voor het bedrijfsleven

23
Lise Witteman

Lise Witteman

Om de Nederlandse belangen in de Europese Unie te behartigen, heeft de Rijksoverheid een dependance in Brussel: de permanente vertegenwoordiging (PV-EU). Dagelijks stellen deze ambtenaren alles in het werk om het wensenlijstje uit Den Haag in vervulling te laten gaan. Maar ook komen er bij de PV talloze lobbyisten over de vloer. En ook zij dragen wensenlijstjes aan.