Dossier

De Rusland-crisis

Het is oorlog in Europa: met de Russische invasie van Oekraïne is voor het eerst sinds 1968 een Europees land binnengevallen. Welke gevolgen heeft dit conflict voor Nederland en Europa?

In dit dossier zoeken we uit wat de geldstromen van en naar Rusland ons vertellen. We analyseren de rol die Nederland speelt in het schaakspel van de Russische machthebbers en schatrijke oligarchen – van Groningen, de Zuidas tot en met Den Haag.

Volg dit dossier en blijf op de hoogte via e-mail

artikelen
59
2022

Gergiev is geen uitzondering: opera, ballet en klassiek zijn dol op ‘fout’ geld

63
Henk Willem Smits

Henk Willem Smits

Al jaren was bekend dat Valery Gergiev, ere-dirigent van het Rotterdams Philharmonisch Orkest, een vriend en fan is van Vladimir Poetin. Toch bleef de klassieke cultuursector hem op het schild hijsen. Pas toen de kruisraketten in Kyiv ontploften en een veroordeling door Gergiev uitbleef, trok de westerse cultuursector zijn handen van hem af. Diezelfde sector lijkt ook weinig problemen te hebben met Zuidas-kantoren die belastingontwijking faciliteren, terwijl klassieke culturele instellingen jaarlijks tientallen miljoenen euro’s belastinggeld aan subsidie ontvangen.

Europa wil Russische lobbyisten weren, maar Frankrijk werkt niet mee

24
Peter Teffer

Peter Teffer

Het Europees Parlement en de Europese Commissie willen niet langer het doelwit zijn van lobbyisten van bedrijven uit Rusland. De Raad van de EU, onder voorzitterschap van Frankrijk, negeert die noodkreet al maanden.

Poetin-criticus Bill Browder: ‘Die sanctie-aanpak van Nederland is zo ontzettend oppervlakkig’

Interview
31
Henk Willem Smits & Hugo Rasch

Henk Willem Smits & Hugo Rasch

Er moeten in Nederland vele Russische miljarden te vinden zijn, meent Bill Browder, de Amerikaanse oud-zakenman die in 2005 Rusland werd uitgezet. Browder doet sindsdien onderzoek naar kapitaalvlucht uit dat land. ‘Mijn schatting is dat sinds Poetins aantreden 1000 miljard dollar aan corrupt geld is weggesluisd.’ Veruit het meeste is volgens hem in Europa terechtgekomen.

Boeren grijpen kunstmestcrisis aan om hun mestoverschot te lozen

80
Emma Meelker & Hans Ariëns

Emma Meelker & Hans Ariëns

Kunstmest wordt onbetaalbaar. De agrarische lobby wil nu ruim baan voor een vervanger op basis van dierlijke mest. Aan dat laatste is immers geen gebrek. Maar waarom is er zo veel enthousiasme en geld voor een product dat al ruim tien jaar niet van de grond komt?

Nederlandse jachtbouwer wil van Russische eigenaar af, maar zit voorlopig aan hem vast

4
Henk Willem Smits & Mark Koster

Henk Willem Smits & Mark Koster

Het voortbestaan van Heesen Yachts loopt mogelijk gevaar, betoogde de bouwer van luxe jachten uit Oss voor de rechtbank. Heesen vreest sancties van de Europese Unie tegen zijn Russische eigenaar Vagit Alekperov. Achter de schermen werkt de werf aan een doorstart met een faillissementscenario, zeggen bronnen. Ook een bijna afgebouwd jacht van 100 miljoen euro is inzet.

Shell-topman Van der Veer drukte een Rusland-vriendelijk stempel op het NAVO-beleid

126
Alexander Beunder, Birte Schohaus & Merel de Buck

Alexander Beunder, Birte Schohaus & Merel de Buck

In 2009 was het NAVO-beleid aan vernieuwing toe. Daar mocht een internationale groep van experts zich over buigen. Waar andere landen vooral mensen met politieke of diplomatieke ervaring aandroegen, nomineerde Nederland de voormalig Shell-CEO Jeroen van der Veer. Onder zijn invloed kwamen er Rusland-vriendelijke passages in het NAVO-handboek dat nog steeds van kracht is.

Poetin zet ook de Nederlandse boer het mes op de keel

60
Emma Meelker & Hans Ariëns

Emma Meelker & Hans Ariëns

De oorlog in Oekraïne raakt niet alleen de mondiale graanproductie, maar ook de productie van kunstmest. Schaarste aan grondstoffen en hoge gasprijzen maken chemische meststof peperduur. Boeren en fabrikanten maken zich zorgen over de toekomst van hun bedrijven. Dat dwingt de land-en tuinbouwsector tot drastische keuzes. Of de boeren nu willen of niet, het voedselsysteem gaat op de schop.

Brigadegeneraal Paul Ducheine: ‘Oorlog is uiteindelijk ook een mind game’

Interview
60
Sebastiaan Brommersma

Sebastiaan Brommersma

De oorlog in Oekraïne bewijst dat oorlogsvoering verandert. De digitale ruimte wordt steeds belangrijker: als vehikel voor beïnvloedingsstrategieën en als strijdtoneel van cyberaanvallen. Die ontwikkeling vraagt volgens brigadegeneraal en hoogleraar cyber warfare Paul Ducheine om nieuwe manieren van aanvallen en verdedigen. ‘De oorlog in Oekraïne laat zien dat cyberspace een volwaardig oorlogsdomein is geworden.’

C-Corp: de speciaalzaak voor Poetins vrienden in belastingparadijs Nederland

143
Henk Willem Smits & Hugo Rasch

Henk Willem Smits & Hugo Rasch

Het Amsterdamse trustkantoor C-Corp is klein en onbekend, maar bedient de crème de la crème van het Russische zakenleven. Daaronder bevinden zich meerdere miljardairs en Rostec, fabrikant van de BUK-raket die MH17 uit de lucht schoot. Rostec had hier onder andere een joint venture met het Amerikaanse General Electric, zo blijkt uit onderzoek van Follow the Money.

Ondanks sancties: export van strategische goederen naar Rusland floreerde ook ná 2014

175
Nadia El Khannoussi & Lukas Kotkamp

Nadia El Khannoussi & Lukas Kotkamp

Vanuit Nederland leverden bedrijven aan Rusland voor 2,6 miljard euro aan goederen die niet alleen voor civiele, maar ook voor militaire doelen te gebruiken zijn. Dit roept de vraag op of er voldoende controle is op exportvergunningen, die al verplicht zijn sinds de Russische annexatie van de Krim in 2014.

Nederlandse werven werken door aan jachten voor Russen, ondanks sancties

47
Henk Willem Smits & Mark Koster

Henk Willem Smits & Mark Koster

De Nederlandse bouwers van superjachten namen het niet zo nauw met ‘know your customer’-regels en meldingen van ongebruikelijke transacties. Die laksheid bezorgt de branche nu problemen. Van twintig superjachten is niet duidelijk voor wie ze zijn bestemd. Omdat ze mogelijk aan Russen worden geleverd, staan negen scheepswerven nu onder ‘verscherpt toezicht’ van de douane. Ze bouwen rustig door.

Wie durft er nog in zee met het Russische antivirusbedrijf Kaspersky?

22
Jan Daalder & Sebastiaan Brommersma

Jan Daalder & Sebastiaan Brommersma

De Russische overheid kan antivirusbedrijf Kaspersky misbruiken om andere overheden te bespioneren en te saboteren, zo vrezen westerse landen. Hoewel hard bewijs ontbreekt, deden verschillende overheden de antivirusssoftware van het bedrijf uit voorzorg in de ban. Ook Nederland deed dat: ‘Er is een risico dat de Russen de software van Kaspersky inzetten als troefkaart voor digitale sabotage.’

IJzige internationale verhoudingen blokkeren overleg over bescherming van de Noordpool

10
Ties Keyzer & Olaf Geurts

Ties Keyzer & Olaf Geurts

Nederland wil de Noordpool beschermen en tegelijk aan de exploitatie ervan verdienen. Dat laatste lukte aardig, tot aan de oorlog in Oekraïne. De Arctische regio behoeden voor economische activiteiten als de winning van olie en gas is een stuk lastiger.

Rotte Russische beleggingen verkoop je niet zomaar

30
Casper Rouffaer

Casper Rouffaer

‘Met een land dat zo bruut een buurland onder de voet loopt, willen we geen zaken doen,’ schreef de voorzitter van het pensioenfonds met de meeste beleggingen in Rusland daags na de invasie van Oekraïne. Dit pensioenfonds was niet het enige dat van zijn Russische beleggingen af wilde. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Wie koopt ze?

Podcast | Jagen op Russische oligarchen deel 2

Podcast
15
Frederique de Jong, Dimitri Tokmetzis & Nikki Brands

Frederique de Jong, Dimitri Tokmetzis & Nikki Brands

FTM zoekt inmiddels samen met tachtig Europese journalisten naar bezit van rijke Russen. Nikki Brands en Dimitri Tokmetzis vertellen over deze samenwerking, de software waarmee dat gebeurt en over de villa’s, vliegtuigen en boten die boven komen drijven. Zij hebben hun informatie beter op een rij dan de regering.

Hoe Poetins politiek een supermarktsucces van Nederlandse managers sloopte

28
Mark Koster

Mark Koster

Een groep Nederlanders wist met de hulp van investeerders een succes te maken van Lenta, een Russische supermarktketen. De annexatie van de Krim gooide roet in het eten, net als de slechte koers van de roebel. Nadat oligarch Alexei Mordashov de keten overnam, vertrokken de meeste Nederlanders. Follow the Money sprak met ze.

Gazprom kondigt afscheid van Duitse en Nederlandse vestiging aan

5
Ties Keyzer & Daniël van Kessel

Ties Keyzer & Daniël van Kessel

Gazprom kondigt vandaag aan de ‘deelname’ in een aantal Europese dochterondernemingen te zullen ‘staken’. Daaronder valt ook het in ’s Hertogenbosch gevestigde Gazprom Energy, dat gas levert aan Nederlandse gemeenten en waterschappen. Die wilden van de contracten af om de Russische staatskas niet langer te spekken. Of de stap van het moederbedrijf betekent dat Nederlandse gasbetalingen nu niet meer naar Rusland vloeien, is onduidelijk.

Russische oorlogszucht verpest Nederlands succesverhaal in Noordpoolgebied

30
Ties Keyzer & Olaf Geurts

Ties Keyzer & Olaf Geurts

Het poolgebied aan de Russische noordkust wordt door smeltend ijs steeds toegankelijker. Onder aanmoediging van de Nederlandse overheid baggeren, boren, bouwen en sjouwen bedrijven als Van Oord, Boskalis en Mammoet er met Russen aan de winning van olie en gas. De Oekraïne-oorlog dwingt ze hun knopen te tellen.

Europa onmachtig tegen Russen met een ‘gouden’ paspoort

14
Margaux Tjoeng

Margaux Tjoeng

De Europese Commissie wil een eind maken aan ‘gouden’ paspoorten waarmee niet-ingezetenen een staatsburgerschap kunnen kopen. Vanwege de oorlog in Oekraïne liggen vooral Russen met een extra EU-paspoort onder het vergrootglas. Hun voor goed geld gekochte documenten plaveien een vluchtweg voor sancties en Brussel kan er niets tegen ondernemen.

Nu écht weg uit Rusland, kondigt Heineken aan

9
Olivier van Beemen

Olivier van Beemen

Na onze onthulling afgelopen vrijdag dat Heineken – anders dan in veel mediaberichten werd beweerd – helemaal niet weg is uit Rusland, kondigt de bierbrouwer vandaag aan het land echt te zullen verlaten. Voorlopig gaan de productie en belastingafdracht aan Poetin nog wel door. Concurrent en marktleider Carlsberg nam dezelfde beslissing.

Gazprom bedient gaspijplijn naar Turkije en Zuid-Europa vanuit Amsterdam

114
Ties Keyzer, Daniël van Kessel & Henk Willem Smits

Ties Keyzer, Daniël van Kessel & Henk Willem Smits

De Gazprom-dochter die TurkStream-gaspijplijn tussen Rusland en Turkije beheert, is gehuisvest in Amsterdam. Ook houdt personeel daar vanuit de centrale controlekamer in de gaten of de gewenste hoeveelheid gas veilig door de pijp op de Zwarte Zeebodem stroomt. Hoe raakte een Russisch-Turkse pijplijn op de Zuidas verzeild? En kan Nederland Vladimir Poetin hiermee pijn doen?

Tientallen baby’s in schuilkelders van draagmoederkliniek in Kyiv

4
Eveline Rethmeier

Eveline Rethmeier

Voor een serie over de fertiliteitsindustrie bezocht Follow the Money in oktober BiotexCom, de grootste draagmoederkliniek in Oekraïne. Vanwege de oorlog in Oekraïne spraken we via Skype opnieuw met de kliniek, om te horen hoe zij op dit moment vanuit schuilkelders tientallen baby’s en hoogzwangere vrouwen verzorgen.

Belofte Heineken is klein bier: het brouwen voor de Russen gaat door

20
Olivier van Beemen

Olivier van Beemen

Na Poetins invasie van Oekraïne stopte Heineken de productie en verkoop van het merk Heineken in Rusland, maar niet van de tientallen andere biersoorten die de brouwer er verhandelt. Die zijn goed voor meer dan 80 procent van de plaatselijke omzet. De directie negeert interne oproepen om het land volledig de rug toe te keren, zo laat een klokkenluider aan Follow the Money weten.

Tweederde minder Russisch gas in 9 maanden tijd: hoe dan?

Analyse
34
Peter Teffer & Ties Joosten

Peter Teffer & Ties Joosten

De Europese Commissie wil de afhankelijkheid van het Russische gas dit jaar al met tweederde terugdringen. Follow the Money licht het ambitieuze plan door op haalbaarheid.

Podcast | Jagen op Russische oligarchen deel 1

Podcast
1
Frederique de Jong, Henk Willem Smits & Jan-Hein Strop

Frederique de Jong, Henk Willem Smits & Jan-Hein Strop

Hoe breng je het bezit van oligarchen in kaart? En wat gebeurt er nou eigenlijk als iemand op een sanctielijst staat? Henk Willem Smits vertelt over zijn zoektocht naar rijke Russen die het Kremlin financieel steunen. Die rijkdom verkregen zij onder meer dankzij advocaten op de Zuidas die gunstige juridische constructies bedenken. Zijn die advocaten al gestopt met zakendoen met Rusland? Jan-Hein Strop weet het antwoord: niet allemaal…

Nu het luchtruim boven Oekraïne een no-go is, gaan de Stingers en Panzerfausten over de Poolse weg

40
Remy Koens & Rosanne Kropman

Remy Koens & Rosanne Kropman

Na aanvankelijke publiekelijke toezeggingen door politieke leiders voltrekken de leveringen van Westerse wapens aan Oekraïne zich nu in het geheim. Over hoe dat in zijn werk gaat en wat er wordt geleverd, tasten we in het duister. Follow the Money doet verslag vanaf de Pools-Oekraïense grens en reconstrueert met aanvullend dataonderzoek wat zich daar afspeelt.

Boerenlobby gebruikt oorlog in Oekraïne om pesticideregels af te zwakken

19
Lise Witteman

Lise Witteman

In Brussel staat de verduurzaming van het platteland zwaar onder druk van de landbouwlobby. Die gebruikt de oorlog in Oekraïne als excuus om onder de handhaving van pesticideregels uit te komen. Maar de grootste strijd wordt nog gevoerd: het onderuit schoffelen van wetgeving die de Europese boer dwingt minder gebruik te maken van landbouwgif.

Villa’s, vliegtuigen, vermogens: 80 journalisten jagen wereldwijd op de miljarden van Poetins kliek

87
Dimitri Tokmetzis, Henk Willem Smits & Nikki Brands

Dimitri Tokmetzis, Henk Willem Smits & Nikki Brands

Met collega’s uit heel Europa start Follow the Money de Russian Asset Tracker. Daarmee geven we een lopend overzicht van vastgoed, vliegtuigen, jachten en offshore bankrekeningen van gesanctioneerde en/of corrupte Russische oligarchen. De zoektocht is nog maar net begonnen, maar levert nu al 153 bezittingen op ter waarde van 16 miljard euro waarvan we zeker weten dat die geheel of gedeeltelijk in bezit zijn van oligarchen en naaste medewerkers van Poetin.

Advocaat Heleen over de Linden: ‘Ik sta niet achter Poetin, maar vind wel dat je rechtsstatelijk moet handelen’

Interview
54
Siem Eikelenboom

Siem Eikelenboom

De Europese Unie komt vrijwel wekelijks met nieuwe sancties tegen de Russische president Poetin en zijn entourage. Maar hebben die wel een juridische basis? De Amsterdamse advocaat Heleen over de Linden onderzoekt deze vraag in haar promotieonderzoek. ‘Aan de sanctiemaatregelen naar aanleiding van de Krim-annexatie is geen rechter te pas gekomen.’

Deze advocatenkantoren nemen geen afstand van het Kremlin

40
Jan-Hein Strop

Jan-Hein Strop

Advocatenkantoren wijzen Russische klanten die gelieerd zijn aan de Russische staat massaal de deur. Maar er zijn nog steeds kantoren die geen afstand nemen van het Kremlin, blijkt uit onderzoek van Follow the Money. Het gaat om Zuidaskantoor AKD dat optrad voor staatsbedrijf Uranium One, en het Rotterdamse Beaufort Litigation dat zich inzet voor Promsvyazbank – financier van de defensie-industrie.