‘Het waterwerk van ons geld’ – tekst van de video

De wereld van het grote geld lijkt voor de meeste mensen ver weg. Maar de effecten ervan merken we dagelijks. Follow the Money laat de komende maanden via een gedetailleerde kaart en een serie rondleidingen zien waarom hoge inflatie, groeiende ongelijkheid en gebrek aan financiering voor duurzame projecten nauw met de inrichting van ons geldstelsel zijn verbonden.

Vandaag presenteerden we de eerste reis door deze kaart: een video van het waterwerk van ons geld. Dit is de tekst van de video.

Bekijk hier de video van de kaart

 

Het waterwerk van ons geld

Welkom in de wondere wereld van het grote geld – een onbekende wereld van machtige instituten met ongelooflijk veel invloed op ons dagelijks leven. Ik heb er twee jaar in rondgezworven, aanvankelijk zonder enige kennis, maar met grote nieuwsgierigheid en vol verwondering.

Om niet te verdwalen in de complexiteit heb ik allerlei gidsen gevraagd me rond te leiden. Samen bezochten de verste uithoeken van het financieel stelsel en achterkamertjes in de hoogste torens. Op basis van wat ik zag en hoorde, heb ik de wereld van het geld in kaart gebracht. 

Mijn naam is Carlijn Kingma en als cartograaf maak ik kaarten van de maatschappij. Deze kaart heb ik gemaakt met financieel onderzoeksjournalist Thomas Bollen en geldonderzoeker Martijn Jeroen van der Linden. We loodsen je door een landschap van onzichtbare geldstromen en verborgen krachten: een ontdekkingsreis naar de rol van geld in onze samenleving.

Achter die façades schuilt de wereld van private equity, hedge fund managers en investeringsbankiers

Als je vanuit de maatschappij, de plek waar we nu staan, omhoog kijkt naar de financiële sector, zie je alleen hun façades, de spiegelende gevels van hoge torens en slogans over bijdragen aan een betere wereld. Achter die façades gaat een wereld schuil van private equity, hedge fund managers en investeringsbankiers. Vanuit hun vergaderzalen in de torens kijken ze uit over de samenleving. Bijna de helft van de vijftig grootste en machtigste bedrijven ter wereld zijn financiële instellingen.

Maar wat doen ze precies? Soms hoor je er op het nieuws iets over. ‘Credit default swaps’, ‘special purpose vehicles’, ‘share buybacks’ en ‘asset purchase programmes’. Financiële termen waarvan je hoofd gaat tollen. Net als van de duizelingwekkende bedragen, waarbij je je niets meer kan voorstellen. Tien miljard, honderd miljard, een biljoen. Het financieel stelsel lijkt vanaf hier een abstracte wereld, ver weg van de maatschappij. 

Het rad van nijverheid

In werkelijkheid zijn de financiële sector en de maatschappij nauw met elkaar verbonden. De financiële sector verstrekt en beheert het geld waar onze economie op draait. Geld is in deze kaart verbeeld als water. De oude Egyptenaren en Griekse filosofen beschouwden water als de ‘bron van het leven’ en de ‘oorsprong van alles’. Tegenwoordig is die rol weggelegd voor geld. Zoals water gewassen doet opbloeien, zo brengt geld de economie in beweging. 

Via het waterwerk sijpelen salarissen naar beneden en vloeien in de spaarpotten van werknemers

Dat proces begint boven in de toren van de maatschappij, waar de geldreservoirs van de grote bedrijven staan. Als hier de sluizen open gaan, stroomt het geld naar beneden. Deze geldstroom zet het rad van nijverheid in beweging. Via het waterwerk sijpelen salarissen naar beneden en vloeien in de spaarpotten van werknemers. Als tegenprestatie gaat iedereen aan het werk. De managers maken een productieplan. In de kantoortuin werken mensen het plan uit tot een logistiek schema. Het bevoorraden van magazijnen. Orderpickers die bestellingen ophalen. En de winkel die vandaag nog de pakketjes verzendt.

Het geld sijpelt door tot in de onderste regionen van de samenleving, waar de lopende band draait, producten in elkaar worden gezet en grondstoffen worden gedolven. 

Het verdiende loon geven mensen ook weer uit, bij dezelfde winkels en bedrijven. De inkomsten uit de verkoop worden omhoog gepompt naar de reservoirs bovenin. Daar begint het proces weer van voor af aan. Zo houdt het waterwerk de economie continu in beweging en voorziet het in de behoeften van ons allemaal. ‘Money makes the world go round.’

Althans, dat is het idee.

De realiteit: armoede en rijkdom 

Laten we eens beter naar onze maatschappij kijken. Meer dan anderhalf miljard mensen, eenvijfde van de wereldbevolking, leeft in armoede. Onderin de toren wonen mensen in krottenwijken of tentenkampen en moeten ze rondkomen van een paar dollar per dag, te weinig voor gezondheidszorg, onderwijs of zelfs een bord warm eten. Hier wordt – vaak onder erbarmelijke werkomstandigheden – de zwaarste arbeid geleverd. De beloning die naar beneden sijpelt, is onvoldoende voor een menswaardig bestaan.

Ook direct boven de armoedegrens is het niet echt een luxe leventje. Hier zijn de lonen achtergebleven bij de kosten van het levensonderhoud. Aan het eind van de maand is er niets over om te sparen. De belofte dat iedereen met inzet en hard werken op de sociale ladder kan klimmen, is voor de meeste mensen niet meer dan een troostend sprookje op tv, of een poster aan de wand.

Wanneer we de slangen volgen waar doorheen huren en bedrijfsinkomsten omhoog worden gepompt, komen we uit bij de reservoirs van de eigenaren van de huurhuizen en bedrijven. Het grootste deel van hen woont bovenin de toren en hoort bij de 10 procent die samen meer dan driekwart van alle rijkdommen op aarde bezit. Dit is de plek waar men zwemt in het geld, en waar champagneflessen worden ontkurkt om te proosten op het succes van de ‘doorsijpeleconomie’.

In 2021 was het salaris van de bestuursvoorzitters van ’s werelds grootste bedrijven gemiddeld 250 keer zo hoog als dat van hun gemiddelde werknemer

De champagnetoren wordt van boven ingeschonken, elk glas bruist over totdat ook de onderste glazen vol zijn. Van dat sijpelen komt in de toren van de maatschappij weinig terecht  – de onderste glazen blijven daar leeg. In plaats daarvan worden de reservoirs aan de top van de toren steeds groter en voller.

Om te begrijpen hoe dat komt, moeten we ons allereerst verdiepen in het zogeheten aandeelhouderskapitalisme. Rijke mensen investeren het grootste gedeelte van hun geld in vastgoed en aandelen in bedrijven. Heb je zo’n aandeel, dan ontvang je een deel van de bedrijfswinsten. Je profiteert ook van eventuele koersstijgingen wanneer je dat aandeel weer verkoopt.

Als aandeelhouder ben je bovendien welkom op de aandeelhoudersvergadering. Je krijgt zeggenschap binnen het bedrijf: aandeelhouders stemmen over de plannen van het bedrijfsbestuur. Zo wordt bepaald welke geldkranen open gaan. Hogere lonen? Investeren in verduurzaming van fabrieken en onderzoek? Of toch liever een grotere winstuitkering?

De lonen bleven de afgelopen decennia stelselmatig achter, behalve die aan de top

De afgelopen veertig jaar is meer en meer voor dat laatste gekozen. Een steeds groter deel van de bedrijfsgelden stroomt zodoende naar de bassins van de aandeelhouders. Niet eerder werd zo’n groot deel van de winsten als dividend aan de aandeelhouders uitgekeerd: in 2021 was dat 1,5 biljoen dollar, twee keer de omvang van de Nederlandse economie.

De lonen bleven de afgelopen decennia stelselmatig achter, behalve die aan de top. In 2021 was het salaris van de bestuursvoorzitters van ’s werelds grootste bedrijven gemiddeld 250 keer zo hoog als dat van hun gemiddelde werknemer. Is de toegevoegde waarde van zo’n ceo voor de samenleving werkelijk even groot als die van 250 bakkers, onderwijzers of verplegers?

Waarom we naar de financiële sector moeten kijken

Armoede in de samenleving is geen gevolg van een geldtekort, maar van ongelijke verdeling en de enorme ophoping van geld bovenin. De groeiende dividendpot speelt hierin een belangrijke rol, maar de aandeelhouders zijn niet de enigen die de financiële droogte onderin veroorzaken.

Hier komt de financiële sector opnieuw in beeld. Die is opgetuigd om het waterwerk te beheren ten dienste van de economie. Je ziet hier de instituten die de kanalen aanleggen, de toegang tot de bron bewaken, en de waterdruk op peil houden. Het is hun taak om de doorstroming van het geld te organiseren.

We stellen ze kort aan je voor. Linksboven zie je de commerciële bank. Hier kun je geld stallen en aankloppen voor een lening. De bank regelt het betalingsverkeer en brengt het merendeel van het geld in de samenleving in omloop.

Rechtsboven zie je de centrale bank, de hoeder van het waterwerk. Dit overheidsorgaan houdt toezicht op de commerciële banken en beheert de waterdruk, door de hoogte van de rente vast te stellen of door de geldkraan naar de banken verder open te draaien.

Daaronder zie je de overheid, de ontwerper van het waterwerk. De inrichting van het geldstelsel is tenslotte geen natuurfenomeen. Dat ontwerp is gebaseerd op ideeën over wat wij rechtvaardig vinden en wordt, in theorie, bepaald via een democratisch proces.

De financiële sector is de afgelopen veertig jaar tweeëneenhalf keer zo snel gegroeid als de economie zelf

Rechtsonder zie je de Belastingdienst. Die int belastingen en corrigeert excessen in de toren, met de bedoeling dat de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. Het belastinggeld vult de schatkist en uit dat reservoir financiert de overheid onder andere publieke infrastructuren, veiligheid, zorg en onderwijs.

Linksonder zie je de pensioenfondsen. Dat is de spaarpot waarin werknemers een deel van hun inkomen opzij leggen voor hun oude dag.

En daaromheen en daartussen ligt een netwerk van pijpleidingen en kanalen dat grotendeels onzichtbaar is. Het verbindt al deze instituten met elkaar – en met de samenleving.

De financiële sector is de afgelopen veertig jaar tweeëneenhalf keer zo snel gegroeid als de economie zelf. Dat betekent dat er nu meer geld door de pijpleidingen van de financiële instellingen stroomt dan ooit tevoren. Maar het grootste deel daarvan bereikt nooit onze alledaagse economie, waar we dingen maken en diensten leveren. Waarvoor wordt al dat geld dan wel rondgepompt?

Hypotheken

Het begint bij de commerciële bank: de toegang tot geld. Bij de bank kun je geld lenen. Neem Roderick, die jongeman met dat geruite overhemd daar. Hij wil een huis kopen en vraagt daarvoor een hypotheekkrediet aan.

‘Krediet’ stamt af van credere, Latijn voor ‘vertrouwen hebben’. Of de bank erop vertrouwt dat Roderick zijn lening op den duur ook weer kan terugbetalen, wordt bepaald door waar hij vandaan komt, hoeveel hij verdient, of hij een studieschuld of juist bezittingen heeft – en of hij kan rekenen op een jubeltonnetje van zijn ouders. Hoe gunstiger z’n omstandigheden zijn, hoe meer hij mag lenen en hoe lager het rentetarief. 

Als Roderick zijn handtekening onder het hypotheekcontract zet, belooft hij de lening in de toekomst terug te betalen, plus een jaarlijkse rente. De bank voegt het contract toe aan haar eigen bezittingen en schept zo nieuw geld op de rekening van Roderick. Wat hier gebeurt, heet geldcreatie. Het contract blijft achter als het bezit van de bank en Roderick steekt de verse tonnetjes in de aankoop van zijn nieuwe huis.

Ruim 90 procent van het geld dat in de economie rondgaat, komt tegenwoordig uit deze bron, het wordt gecreëerd door de commerciële bank – en dus niet door de overheid of de centrale bank, zoals veel mensen denken.

Commerciële banken vervullen een belangrijke maatschappelijke rol, zij bepalen grotendeels voor wie en met welke bestemming de geldkraan van onze economie wordt aangezet. 

Huizenbezitters profiteren van die prijsstijging. Maar huurders zijn dan meer aan woonlasten kwijt

Bijna de helft van alle leningen die Nederlandse banken verstrekken, gaat naar de woningmarkt. De instroom van al dit nieuwe geld heeft niet voor hogere productiviteit of economische groei gezorgd, maar vooral voor hogere prijzen van bestaande huizen. Een woning kost in 2021 bijna vier keer zoveel als 25 jaar geleden.

Huizenbezitters profiteren van die prijsstijging. Maar als alleenverdiener zonder rijke ouders ben je tot huren veroordeeld, en ben je vaak meer aan maandelijkse woonlasten kwijt dan de huizenbezitters bovenin. Bovendien bouw je, anders dan zij, geen bezit op.

Leningen aan bedrijven

Ook voor bedrijven is de toegang tot krediet ongelijk, en daarmee ook de kans op economische ontwikkeling en succes. Kleine ondernemers betalen bijvoorbeeld een flinke prijs voor een bedrijfslening: 6 tot 10 procent rente per jaar is heel normaal. Grote multinationals zijn veel minder kwijt: zij leenden de afgelopen jaren voor minder dan 1 of 2 procent per jaar.

Banken zijn commerciële bedrijven en hebben een winstoogmerk. Leningen aan grote bedrijven zijn voor hen nu eenmaal aantrekkelijker. Op een lening voor een kleine ondernemer kan de bank relatief weinig verdienen. Maar multinationals lenen soms miljarden tegelijk, dus zelfs bij een lage rente incasseert de bank bij zo’n deal in één klap een mooie beloning voor zichzelf.

Waarom lenen miljardairs als Jeff Bezos en Elon Musk geld als ze een jacht, een raket of Twitter willen kopen?

Dat Shell en ExxonMobil die enorme leningen vervolgens gebruiken voor milieuverwoestende activiteiten, of dat de werknemers van Amazon en Louis Vuitton steeds verder worden uitgewrongen, is zelden een dealbreaker. De beslissing de geldkraan al dan niet open te draaien wordt in de eerste plaats bepaald door financiële verwachtingen. Maatschappelijk rendement is ondergeschikt.

Steady stream of debt en belastingontwijking

De toevoer van geld naar de top van de toren mondt uit in een ringleiding: the steady stream of debt. Vanuit deze ringleiding lenen private bankers tegen aantrekkelijke voorwaarden grote bedragen aan multinationals en de allerrijksten. 

Misschien vraag je je af: waarom lenen miljardairs als Jeff Bezos en Elon Musk geld voor de aanschaf van een jacht, de bouw van een raket of het opkopen van Twitter? Het antwoord is eenvoudig. Om zulke aankopen te bekostigen, zou je je aandelen kunnen verkopen. Maar wie dat doet, moet belasting afdragen over de behaalde koerswinsten. Die afdracht kun je ontwijken door met geleend geld af te rekenen.

Je verkoopt je aandelen niet, maar gebruikt ze als onderpand. Of je sluit een yacht backed loan af, een lening met je plezierjacht als onderpand. Zo kun je als miljardair koersstijgingen blijven bijschrijven, terwijl je de wereldzeeën doorkruist. Dankzij de steady stream of debt betalen Jeff Bezos en Elon Musk slechts een fractie van wat normale mensen aan de staatskas afdragen.

Ook bij deze leningen zijn ecologische en maatschappelijke waarden ondergeschikt aan het verdienmodel van de bank: de carbon footprint voor alleen al het gebruik van een superjacht staat gelijk aan die van 1500 gezinsauto’s.

Lazy river

Maar dat is niet alles. Wie veel geld heeft, gebruikt het grootste deel daarvan niet om te consumeren, maar om meer geld te verdienen – liefst zonder ervoor te hoeven werken. Dat heet rentenieren: financieel onafhankelijk zijn en leven van een passief inkomen. Je komt daar bijvoorbeeld door huizen op te kopen en de huurinkomsten te incasseren, of door te investeren op de financiële markten.

Die activiteit wordt gesymboliseerd door een tweede ringleiding: the lazy river of investment, een kunstmatige rivier die in oneindige cirkels stroomt. Van de bassins van de rijken en de grote bedrijven vloeit het geld naar de financiële markten – ver van de alledaagse economie – en van daar weer terug naar de toplaag.

De geldaanvoer stuwt de koersen van aandelen, obligaties en allerlei complexe financiële producten naar grote hoogte op

Je kunt natuurlijk zelf een gokje wagen op de financiële markten. Net als in een casino heb je daar winnaars en verliezers. Wie laag instapt op de beurs, de lift omhoog pakt, en op het juiste moment uitstapt – wanneer de koers hoog is – komt als winnaar uit de bus. De speler die zich net heeft ingekocht, hoopt op nog hogere waarderingen. ‘Aim for the moon en shoot for the stars.’ Daalt de koers, dan ziet de nieuwkomer zijn inleg verdampen.

Je kunt ook een professional inhuren om voor je te beleggen. Vermogensbeheerders, zoals private equity-partijen, hedge funds en meer van zulke financiële dienstverleners zijn de afgelopen decennia als paddestoelen uit de grond geschoten. In de toren van de economie zien we die financieel dienstverleners als waterdragers het geld uit de bassins van hun klanten scheppen en via de lazy river stroomt het naar het speelveld achterin. De aanvoer van het geld van al die duizenden klanten stuwt de koersen van aandelen, obligaties en allerlei andere complexe financiële producten naar grote hoogte op.

Het lijkt soms of je in dit casino alleen maar kunt winnen. Die euforie werkt als een vliegwiel. In reactie op de stijgende koersen zetten bankiers de schuldkraan verder open en met dat geleende geld komen nog meer spelers hun geluk beproeven. Zolang het geld als een vloedgolf blijft toestromen, wordt iedereen die meedoet rijker: de speculanten strijken enorme koerswinsten op, de bank incasseert rente over het geleende geld en de vermogensbeheerders romen jaarlijks miljarden af voor hun diensten. The lazy river dijt almaar verder uit.

Ondertussen wordt de kloof met de rest van de toren – waar de mensen geen aandelen of andere vermogenstitels bezitten – steeds groter. Het geld uit de luie rivier komt nooit in de alledaagse economie terecht.

Het fundament

Je zou bijna vergeten dat de lazy river niet op zichzelf kan bestaan. Het fundament is de toren van onze maatschappij – want geld ‘voor je laten werken’ betekent niets anders dan teren op het werk van anderen. Passief rendement voor de één vergt activiteit van iemand anders. De winsten waarmee grote bedrijven hun aandeelhouders belonen, vloeien voort uit de bedrijvigheid van andere mensen en wat zij produceren.

De samenleving deelt in goede tijden niet mee in de winst, maar draagt wel de risico’s wanneer het mis gaat

Ook de steady stream of debt steunt op de toren van de maatschappij. Banken kunnen voor hun eigen financiering rekenen op het spaargeld van burgers. Die ontvangen daar geen vergoeding voor: de rente staat al jarenlang op 0 procent.

De samenleving deelt in goede tijden niet mee in de winst, maar draagt wel de risico’s wanneer het mis gaat. Als de stemming in het casino omslaat, de opgepompte aandelenkoersen als zeepbellen uit elkaar spatten, en de spelers zich verdringen om als de wiedeweerga zoveel mogelijk geld naar hun eigen reservoirs terug te pompen, droogt de lazy river op. De samenleving betaalt de rekening voor de crisis. Banken worden met belastinggeld gered, en ook andere financieel dienstverleners mogen aan het infuus van de centrale bank.

De politiek

‘Wat geven we water en wat niet? De keuzes van de financiële sector bepalen wat groeit en wat uitsterft. Dat is waar banken, pensioenfondsen, vermogensbeheerders en verzekeraars het verschil kunnen maken,’ zei minister Sigrid Kaag van Financiën in juni 2022. Dat klopt, maar ze vergat de belangrijkste partij te noemen: de politiek.

Politici bepalen de inrichting van het waterwerk, maar pakken die sturende rol niet op. Keer op keer wordt als vanzelfsprekend de publieke portemonnee getrokken om het huidige stelsel – en de bestaande vermogens bovenin de toren – overeind te houden. Er wordt hooguit wat extra stutwerk bij gezet, maar fundamentele hervorming van het geldstelsel blijft uit. Het lijkt wel of de alledaagse economie ten dienste staat van de financiële sector, in plaats van andersom.

Maatschappelijke waarde boven financieel rendement stellen is binnen het huidige stelsel haast onmogelijk

Ook veel mensen binnen de financiële sector vinden dat het anders moet. Ze willen dolgraag het verschil maken, maar hun initiatieven lopen vaak stuk op de complexiteit van het systeem en de eenzijdige drijfveer van hun aandeelhouders. Maatschappelijke waarde boven financieel rendement stellen is binnen het huidige stelsel een haast onmogelijke opgave. Daarvoor moet de politiek in actie komen.

Hoe het waterwerk van onze samenleving eruit ziet, is per slot van rekening een politieke keuze.

De almaar groeiende ongelijkheid en een economie die niet in balans is met onze aarde, zijn niet los te zien van de inrichting van ons financieel stelsel. Het is daarom van cruciaal belang om de wereld van het grote geld beter te begrijpen. Deze tour was een eerste inkijkje. De komende maanden nemen we je graag mee naar de andere delen van deze wondere wereld. Wat veroorzaakt de inflatie van prijzen? Hoe werken schaduwbanken? Wat gebeurt er met ons pensioengeld? En met welke opdracht worden de economen van morgen op pad gestuurd? We gaan reizen langs talloze ideeën en al uitgewerkte plannen om het waterwerk van ons geld anders in te richten, zodat de financiële sector weer in dienst komt te staan van de samenleving.

Volg ons project op ftm.nl/waterwerk